In onze samenleving wordt er, als gevolg van de moderne psychologie, veel nadruk gelegd op een positief zelfbeeld en een goed gevoel van eigenwaarde. Veel psychische en gedragsproblemen, zoals agressiviteit of verslaving, worden toegeschreven aan een gebrek aan eigenwaarde. Hulpverleners zijn er daarom vaak vooral op gericht om hun cliënten meer zelfwaardering bij te brengen.

Hoezeer onze westerse maatschappij daarin de laatste decennia is veranderd, blijkt uit het volgende. Een Engelse socioloog deed onderzoek naar hoe vaak het woord ‘zelfwaardering’ (in het Engels: ‘self-esteem’) in de krant voorkwam. In 1980 kwam hij het woord nergens tegen in 300 kranten uit het Verenigd Koninkrijk van dat jaar. In 1986 vond hij hetzelfde woord in hetzelfde aantal kranten 3 keer. In 1990 trof hij het woord 103 keer aan. En in 2000 kwam het woord 3.328 keer in hetzelfde aantal kranten voor.

In dit artikel wil ik met u nadenken over de vraag hoe wij als christenen daarmee om moeten gaan. Hoe zit het met de relatie met jezelf, als je christen bent geworden? Is het goed om aan te sluiten bij deze nadruk op zelfwaardering, of niet?

Uit balans

Iedereen heeft een relatie met zichzelf. De Bijbel spreekt ook over ‘je naaste liefhebben als jezelf’. We hebben er dus allemaal mee te maken. Ten diepste zijn wij elke dag bewust of onbewust in gesprek met onszelf, zeggen we tegen onszelf wat we willen of moeten doen, geven we onszelf een compliment of worden we van binnen boos op onszelf. Dat wij hier eens rustig bij stilstaan is dus zeker relevant, omdat ook een christen dagelijks met zichzelf leeft.

Het gevaar is altijd dat wij gaan overdrijven. Ook op dit gebied zijn er twee overdrijvingen die we moeten zien te vermijden. Ten eerste, het is niet goed als een christen zichzelf alleen maar verfoeit vanwege zijn zonden. In sommige christelijke kringen wordt zo veel over de zonde gepreekt, dat de zonden het zwaarst gaan wegen in het denken van de gelovigen. Deze mensen menen de hele dag in het zwart te moeten rondgaan. Lachen is uit den boze. Het wordt als een deugd gezien om jezelf als helemaal niets te zien. Hoe waardelozer de gelovige zichzelf vindt, hoe beter.

Schuldige worm

Hulpverleners hebben soms het christendom bekritiseerd, omdat het gelovigen doet lijden aan het ‘schuldige worm complex’. De christen ziet zichzelf als niets anders dan een schuldige worm. Het gevolg daarvan is zelfhaat en diepe gevoelens van minderwaardigheid.

Deze manier van denken over jezelf is niet door God ingegeven, maar door de duivel, die mensen kapot wil maken en vermoorden. Dit heeft niets te maken met de overtuigende werking van Gods Heilige Geest. Het is een leugen van de duivel dat de mens waardeloos is. In dit denken wordt nederigheid verward met minderwaardigheid. Nederigheid is echter niet minderwaardigheid. Wanneer de Geest overtuigt van zonde, dan communiceert de Heilige Geest daarbij ook altijd veel liefde en aanvaarding. Het is dus niet een afbrekend, kapotmakend werk, maar een opbouwend werk. Overtuiging door de Geest doet de mens goed, het aanklagen van de duivel maakt mensen kapot.

Positief denken

Ten tweede, het is niet goed als een christen alleen maar positief over zichzelf probeert te denken. Er gaat iets mis als wij, onder het mom van ‘ik ben oké, jij bent oké’, onszelf en de ander alleen maar loven en over de bol aaien, omdat iedereen zo hunkert naar zelfwaardering. In Amerika is er een hele beweging die het Evangelie van het positieve denken predikt. Onder hen opereren predikers die niet over zonde prediken, omdat dat slecht zou zijn voor het gevoel van eigenwaarde bij de hoorders. ‘We moeten de mensen niet zeggen dat ze zondig zijn, want dat is niet goed voor hun zelfbeeld en prestaties.’

Zo zijn er christelijke ouders die alleen maar tegen hun kinderen zeggen dat ze een parel in Gods hand zijn. Maar onze kinderen zijn ook zondaars, kunnen buitengewoon egoïstisch en gemeen zijn en moeten opnieuw geboren worden om van hun zondige hart verlost te worden.

Het is niet realistisch om met het Evangelie alleen maar de mens te bevestigen. Het Evangelie doet ons ook onze zonden kennen, is ook een tegenover. Het is toch niet zo dat u en ik helemaal oké zijn? Wanneer er geen zicht is op de diepte van de persoonlijke zonde, dan is er ook geen zicht op de diepte van Gods genade in Christus. Het Evangelie van het positieve denken leidt tot een mensgericht en daardoor oppervlakkig geloof.

Vervreemde ziel

Beide extremen komen ten diepste voort uit dezelfde grondhouding, en dat is een houding van gericht zijn op jezelf. Daarmee komen wij dan ook tot het grote verschil tussen het antwoord dat de moderne psychologie ons geeft en het antwoord dat God ons in Zijn Woord geeft.

De psychologie kan uiteindelijk alleen maar wijzen op de mens zelf en zijn of haar mogelijkheden. En daar moet de cliënt het mee doen. Maar ikzelf ben helemaal niet zo volmaakt en geweldig. Gods Woord wijst ons op Jezus Christus en roept ons op om te zien op Hem en op Hem onze identiteit te bouwen. Hij is wel helemaal volmaakt en met Hem kunnen wij wel helemaal gelukkig en tevreden zijn. Een christen vindt zijn blijdschap niet in zichzelf, maar in God. De heerlijkheid van God, die zichtbaar is geworden in Christus, is de reden dat de christen tevreden kan zijn met het leven en ook blij kan zijn met zichzelf. Dat alles tot eer van God.

Het doel van veel populaire psychologie is vooral voorspoed, geluk en zelfverwerkelijking, terwijl de Bijbel het kennen van God op het oog heeft. Larry Crabb is in zijn loopbaan als therapeut steeds minder gaan leunen op gangbare inzichten in de psychologie en steeds meer op de Bijbel. In zijn boek ‘Verbondenheid’ schrijft hij: ‘Achter wat in onze tijd een psychische stoornis heet, gaat een ziel schuil die hunkert naar iets wat alleen gemeenschap kan schenken (…) Beschadigde psyches zijn het probleem niet. Het probleem achter onze strijd is een vervreemde ziel.’ Die vervreemding (van God) wordt in Christus opgeheven. Dit is waar ieder mens ten diepste zo vreselijk hard naar op zoek is. Mensen hebben Hem nodig!

Oscar Lohuis is predikant en publicist, zie ook www.goednieuws.info.

Uit: De Oogst van april 2010